არქიტექტურა, როგორც გადაპროგრამება

 რას ეძებდნენ ბრიტანელები ინდოეთის ტაძრებში?

XIX საუკუნეში ბრიტანეთის იმპერია ინდოეთს მხოლოდ ტერიტორიულად როდი იპყრობდა – ის, ფაქტობრივად, ამ ქვეყნის სტრუქტურულ „კოდირებას“ ცდილობდა. 1861 წელს ალექსანდერ კანინგემის თაოსნობით დაარსებული ინდოეთის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის (ASI) არქივებში დღემდეა შემონახული ათასობით ტოპოგრაფიული ესკიზი. ინჟინრები განსაკუთრებული სიზუსტით აღრიცხავდნენ ძველი ინდუისტური ტაძრების ყოველ კუთხეს, პროპორციასა თუ ორიენტაციას, თუმცა მალე ერთგვარ ანომალიას წააწყდნენ. იქმნებოდა შთაბეჭდილება, თითქოს არქიტექტურა ფიზიკურ დონეზე რეაგირებდა თავად დამკვირვებელზე.

ის, რასაც ბრიტანელები თავდაპირველად ადგილობრივი მისტიციზმით ხსნიდნენ, შესაძლოა, სრულიად სხვა რამეზე – უზუსტეს ტექნოლოგიურ გათვლებზე მიგვითითებდეს. უძველესი ხუროთმოძღვრები მხოლოდ მასალის გამძლეობაზე კი არ ზრუნავდნენ, არამედ სივრცის ფიზიოლოგიურ აღქმაზე (ვასტუ შასტრას პრინციპებით) აგებდნენ მთელ კონცეფციას.

XIX საუკუნის მიწურულის კოლონიური პატაკების გაანალიზებისას ინტერპრეტაციის ფართო ველი იშლება. ბრიტანელი არქიტექტორები ხშირად გასცემდნენ რეკომენდაციას, მაქსიმალურად აერიდებინათ თავი „ადგილობრივი სივრცობრივი წესების“ გამოყენებისთვის. საარქივო დოკუმენტებში ვასტუ შასტრას ტრაქტატები პირდაპირ იშვიათადაა ნახსენები, თუმცა ხშირად ვხვდებით ვიქტორიანული აზროვნებისთვის აუხსნელი „სივრცობრივი დეზორიენტაციის“ აღწერას. როგორც ჩანს, იმპერიული ადმინისტრაცია „ემოციური გეომეტრიის“ ტექნოლოგიას შეეჯახა – სისტემას, რომელიც პირდაპირ ზემოქმედებდა ადამიანთა ფსიქიკურ მდგომარეობაზე.

დღეს ის, რაც ბრიტანელი ლორდებისთვის მკრეხელობას ჰგავდა, მეცნიერულ დასტურს პოულობს კვანტური ფიზიკის, ეპიგენეტიკისა და არქიტექტურული ფსიქოლოგიის მიჯნაზე. ე.წ. „ვასტუს ეფექტი“ – ეს სულაც არ არის მაგია; საქმე გვაქვს სრულიად პრაგმატულ ინსტრუმენტარიუმთან:

• არქეოაკუსტიკა და რეზონანსი: უძველესი ტაძრების უმეტესობა გიგანტური რეზონატორის პრინციპითაა აგებული. მეგალითური ნაგებობების ჩაკეტილი სივრცეები ხშირად 110-111 ჰც დიაპაზონის სიხშირეებს წარმოქმნიან. ეს კი, თავის მხრივ, პრეფრონტალური ქერქის აქტივობას დროებით აქვეითებს და ცნობიერების შეცვლილ მდგომარეობას განაპირობებს.

• სენსორული ნავიგაცია: სიმეტრია, ტემპერატურული გრადიენტების ცვალებადობა და ჰაერის მიმართული ნაკადები ერთგვარ ქვეცნობიერ ტრიგერებად გამოიყენებოდა, რათა ადამიანის ყურადღების ფოკუსი ეფექტურად ემართათ.

ექსპედიციების დროს, ძველ ტაძრებში ღამის გასათევად დარჩენილი გეოდეზისტების ჩანაწერებში ხშირად ვხვდებით ჩივილებს გაუგებარ აკუსტიკურ გუგუნსა და უძილობაზე. ბრიტანეთის იმპერიისთვის, რომლის საყრდენიც ხისტი ნიუტონისეული რაციონალიზმი იყო, ქვის ასეთი ფსიქოფიზიკური ზემოქმედება შემაშფოთებლად ჟღერდა. აქ ჩნდება ლოგიკური კითხვა: შესაძლოა, ბრიტანელები უბრალოდ კი არ უარყოფდნენ უცხო კულტურას, არამედ მიზანმიმართულად ცდილობდნენ იმ სისტემის მარგინალიზაციას, რომელსაც ადამიანის ქცევისა და ცნობიერების ფორმირება ყოველგვარი პირდაპირი კონტროლის გვერდის ავლით შეეძლო?

ის, რასაც ძველი ინდოელები ათასწლეულების წინ ლაზერული სკანერების გარეშეც ზუსტად ითვლიდნენ, დღეს თანამედროვე სამყაროში „ნეიროდიზაინის“ ძვირადღირებული ბრენდის ქვეშ ბრუნდება. შესასვლელი ღერძის მიმართულება, სინათლის ლაქების გეომეტრიული წყობა თუ აკუსტიკური მახეები – ყოველივე ეს ჩვენს აზროვნებასა და განწყობას აქ და ახლა აყალიბებს.

გაუზიარეთ ეს ტექსტი მათ, ვინც გააზრებულად უდგება საკუთარ გარემოს, აშენებს სახლს ან ეძებს ისეთ ადგილს, სადაც კედლების გეომეტრია კი არ თრგუნავს, არამედ პირიქით – ადამიანს ათავისუფლებს.